Pieczątka Rządu Narodowego

W epoce Rzeczypospolitej Obojga Narodów herbem państwa były Orzeł i Pogoń litewska na tarczy zwieńczonej zamkniętą koroną. Takie też godło ustanowione zostało w 1831 r. dla Królestwa Polskiego walczącego z Rosją, a następnie używane było na emigracji. Kiedy w 1862 r. powstał Komitet Centralny Narodowy, stojący na czele Organizacji Narodowej obejmującej trzy zabory, a w istocie pełniący funkcje władzy naczelnej tajemnego państwa polskiego, na jego głównej pieczęci organizacyjnej umieszczono herb wzorowany na godle z powstania listopadowego: na dwudzielnej tarczy zwieńczonej zamkniętą koroną widniał Orzeł bez korony i litewska Pogoń, z napisem w otoku KOMITET CENTRALNY NARODOWY. Ta pieczęć miała swą głęboką wymowę polityczną, bo nie tylko nawiązywała do tradycji symboliki przedrozbiorowej, ale – podobnie jak w 1831 r. – wyrażała dążenie do restytucji państwa polskiego w przedrozbiorowym kształcie terytorialnym.

Pieczęć ta odegrała wielką rolę dla rozwoju Ruchu, świadcząc o jednolitej organizacji kierującej przygotowaniami do podniesienia chorągwi powstania w zaborze rosyjskim. Rola, znaczenie, powaga pieczęci KCN rosła wraz z rozszerzaniem się ruchu konspiracyjnego. Kontakty oparte na osobistym zaufaniu nie zapewniały już sprawności działania: struktury tajemnego państwa polskiego potrzebowały rozpoznawalnego znaku. Stała się nim pieczęć herbowa KCN, którą uwiarygodniano dokumenty, odezwy, nominacje, egzemplarze tajnych czasopism. Stała się wzorem dla pieczęci innych ogniw Organizacji Narodowej, centralnych i terenowych. Tą pieczęcią z Orłem i Pogonią opatrzony został Manifest powstańczy z 22 stycznia 1863 r. i dekrety uwłaszczeniowe. Tak rozpoczął się polityczny żywot „pieczątki Rządu Narodowego”, która symbolizowała uznaną władzę i zastępowała imienne podpisy.

KCN w manifeście powstańczym wzywał: Do broni więc, narodzie Polski, Litwy i Rusi, do broni! […] święty sztandar Orła, Pogoni i Archanioła rozwinięty. Ten program ideowy walki z Rosją wyrażała koncepcja Stefana Bobrowskiego ustanowienia nowego godła powstańczego rządu na jego pieczęci głównej, które tworzyła kompozycja trzech herbów: Polski – Orła, Litwy – Pogoni, Rusi – Michała Archanioła, z napisem w otoku: „Wolność Równość Niepodległość 1863”. Zrealizował ją dekret z 10 maja 1863 r., który w miejsce „Komitetu Centralnego jako Tymczasowego Rządu Narodowego” wprowadził Rząd Narodowy oraz jego symbol – pieczęć z nowym godłem tajemnego państwa polskiego. Na trójpolowej tarczy herbowej, zwieńczonej zamkniętą „koroną jagiellońską”, był Orzeł bez korony, ale z krzyżem i mieczem w szponach, litewska Pogoń oraz Michał Archanioł jako symbol Rusi. To godło znalazło się na pieczęci głównej, która zgodnie z dekretem RN miała w otoku napis: u góry RZĄD NARODOWY, a na dole: RÓWNOŚĆ WOLNOŚĆ NIEPODLEGŁOŚĆ. Dekret Rządu Narodowego podkreślał, że pieczęć symbolizuje jedną i nierozdzielną Polskę oraz wspólną walkę przeciw Rosji dla wywalczenia i zapewnienia zupełnej niepodległości ziem Polski, Litwy i Rusi. O tej chwili nowa, najważniejsza i najbardziej znana pieczęć potwierdzała wiarygodność dokumentów RN do końca powstania, a dotychczasowa pieczęć KCN została zniszczona.

Przyjmując godło trójherbowe Rząd Narodowy podkreślał historyczną jedność ziem Rzeczypospolitej sprzed rozbiorów. Orzeł i Pogoń – obecne na herbach państwa polskiego od czasów Władysława Jagiełły – były dla kręgów patriotycznych symbolami oczywistymi. Natomiast wizerunek Michała Archanioła w godle powstańczym był elementem nowym, toteż wyjaśniano: „jedna korona to jedna Rzeczypospolita polska; trzy herby pod koroną to trzy ludy dobrowolnie połączone jak równi z równymi, to uznanie rozwoju historycznego Rzeczypospolitej.”
Na pieczęci głównej RN wzorowane były pieczęcie Wydziałów RN: Wojny, Skarbu, Prasy, Spraw Wewnętrznych, Spraw Zagranicznych, Policji, wszystkie identyczne pod względem rozmiarów i wizerunku godła. Pieczęcie herbowe mieli też Sekretarz RN (Sekretarz Stanu), Ekspedytura, Drukarnia Narodowa. Trójdzielna tarcza z trzema herbami była także na pieczęciach wszystkich szczebli organizacji terenowej cywilnej i wojskowej. Dbano, aby wizerunek Orła odpowiadał kształtowi ustalonemu, tzn. miał „podniesione” skrzydła. Gdy w Poznaniu pojawiła się pieczęć z Orłem gotyckim, RN strofował Wielkopolan: „Pieczątkę komisarza zmienić, bo żaden nasz Orzeł nie opuścił jeszcze skrzydeł”. KCN i kolejne RN stosowały jasne zasady używania pieczęci, bo to porządkowało zakres kompetencji organów rządowych i urzędów terenowych, a przede wszystkim wiarygodność komunikowanych decyzji.

Srebrna klamra do pasa powstańczego, z nałożoną na środku tarczą z herbem trójpolowym pod koroną.

Trójherbowa pieczęć powstańcza było powszechnie używana. Jej odciski widnieją na manifestach RN, dokumentach organizacyjnych i nominacjach wojskowych, na ulotkach i egzemplarzach tajnej prasy, upoważniała do poboru podatków, była przepustką dla kurierów i łączników, bibułkową kartkę z odciskiem „pieczątki” otrzymywali ochotnicy udających się do „partii”, podobnie poświadczano służbę na polu walki. Tak zrodziła się powszechna praktyka „legitymowania się pieczątką”. Te „bibułki” przechowywane były jak najdroższa rodzinna pamiątka, najlepsze potwierdzenie polskości i patriotyzmu członków rodziny, a po dziesięcioleciach „jak opłatkiem” dzielono się nimi z konspiratorami następnego pokolenia.

Pieczęcie jako symbol władzy były starannie chronione. Dotyczyło to przede wszystkim pieczęci głównej RN oraz pieczęci Sekretarza Stanu i Wydziałów RN: ich przejęcie przez carską policję zagroziłoby funkcjonowaniu struktur tajemnego państwa polskiego. O miejscu ich przechowywania w Warszawie wiedziało tylko szczupłe grono wtajemniczonych. W terenie uciekano się do pomysłowych skrytek tak wybieranych, aby konieczne bezpieczeństwo nie uniemożliwiało sygnowania organizacyjnych papierów w razie nagłej potrzeby. Kto miał pieczęcie RN, ten kierował powstaniem. W czerwcu 1863 r. warszawscy czerwoni dysponując pieczęciami odmówili posłuszeństwa tzw. kwietniowemu RN uznając, że jest za mało radykalny. Po kilkunastu dniach oddali władzę i pieczęcie w ręce RN, który kierował powstaniem do połowy września. Wtedy ponownie objęło władzę radykalne skrzydło Ruchu, by pod naciskiem niepowodzeń oddać ją 17 października Romualdowi Trauguttowi, który kierował RN do wiosny 1864 r.

Po aresztowaniu Traugutta 11 kwietnia 1864 r. przez kilka miesięcy pieczęcie RN były u ostatnich działaczy, którzy próbowali podtrzymać funkcjonowanie RN: ostatni znany dokument został nimi uwiarygodniony 8 września. Następnie zostały ukryte, a w końcu zniszczone – być może dopiero w maju 1865 r. Nie wpadły w ręce władz rosyjskich, choć tropiono je nie mniej zawzięcie jak przywódców powstania. Pozostała legenda symbolu walki o niepodległość.

Do końca epoki porozbiorowej Orzeł, Pogoń i Archanioł z pieczęci Rządu Narodowego – symbolu władzy tajemnego państwa polskiego – stały się trwałym elementem polskiej tradycji i kultury politycznej. Godło powstańcze przypominano przy wszystkich okazjach, gdy odwoływano się do historii walki o niepodległość, a zwłaszcza rocznic roku 1863. Widniało na plakietach i medalach rocznicowych, na bardzo popularnych w Galicji kartach pocztowych z alegoriami Polonii, której zwykle towarzyszył motyw herbu powstania z Orłem, Pogonią i Archaniołem. Do powstańczego godła nawiązywał ruch niepodległościowy przed 1914 r. W latach Wielkiej Wojny 1914-1918 widzimy go w Legionach Polskich i w organizacjach tworzących de facto struktury odradzającego się państwa polskiego.

Józef Piłsudski, zafascynowany fenomenem „rządów powstańczej pieczątki”, składając hołd ludziom tajemnego państwa polskiego, a zarazem obywatelskiej i państwowej karności ówczesnego pokolenia patriotów, mówił: Gdym czytał, gdym szukał, gdym badał, natrafiałem powoli na to, co ten ruch cały trzymało tak długo.[…] W roku 1863 istniał taki symbol, który silnie, ba – nieraz wszechwładnie panował nad ludźmi. Była nim pieczęć – pieczęć Rządu Narodowego.

 prof. Jerzy Zdrada

Członkowie Rządu Narodowego, fot. ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego

 

 Tekst pochodzi z książki Polska niepodległa – węzły pamięci pod redakcją Zdzisława Najdera, która wydana zostanie staraniem Muzeum Historii Polski w 2013 roku.