ARTYKUŁY

Gloria victis

Łacińska dewiza gloria victis – „chwała zwyciężonym” – oznaczająca najwyższy wyraz czci dla poległych za sprawę wolności i niepodległości w walce z przeważającymi siłami wroga, była przeciwieństwem vae victis – „biada zwyciężonym”. W polskiej tradycji historycznej gloria victis łączy się najściślej z pokoleniem uczestników powstania styczniowego, jednakże przez swą uniwersalność obejmuje także tych, których postawa [...]

  czytaj więcej…

Cytadela

Po klęsce powstania listopadowego system rządów Mikołaja I, realizowanych przez namiestnika Iwana Paskiewicza, dobrze charakteryzowało „abecadło mikołajowskie”, zaczynające się od słów „Abramowicz, baty, cytadela…”. Wszyscy wiedzieli, że chodzi o oberpolicmajstra znanego z bezwzględności wobec winnych politycznych „zbrodni”, o metody śledcze, w których rózgi były narzędziem pospolitym, wreszcie o ponurej sławy twierdzę i więzienie polityczne.   Mikołaj [...]

  czytaj więcej…

Tomasz Łysiak, Cytadela, fragment

Twierdza Orieszek, Szlisselburg, jesień 1860 Płatki śniegu padały na daszek czapki, tworząc biały pas na malinowym otoku. Generał-major zebrał puch palcem i patrzył, jak topnieje. Potem zlizał wodę, przez chwilę trzymał ją na języku i wypluł z grymasem niesmaku. Spojrzał w niebo. – Smakuje metalem – powiedział cicho. Słowa zdusił poryw zimnego, ostrego wiatru. – [...]

  czytaj więcej…

Żyrzyn, 8 sierpnia 1863

Bitwa pod Żyrzynem uważana jest za największą klęskę rosyjską w czasie powstania styczniowego. Była jedną z trzech bitew stoczonych, w okresie szczytowych możliwości powstania na Lubelszczyźnie, przez oddziały wchodzące w sierpniu 1863 r. w skład zgrupowania dowodzonego przez płk Michała Kruka-Heydenreicha. Militarne, polityczne i moralne znaczenie tych walk było tym większe, że polskie zwycięstwa przyszły [...]

  czytaj więcej…

Poeci-zesłańcy: Karol Baliński

Karol Baliński znany jest polskiej literaturze jako autor ballad, poematów i wierszy religijnych. Po raz pierwszy został aresztowany przez carską policję w wieku 16 lat, gdy wziął na siebie winę za napisanie na tablicy szkolnej, w dzień stracenia Artura Zawiszy (jednego z dowódców powstania listopadowego) fragmentu wiersza Wergiliusza: „A kiedyś niech mściciel powstanie z kości [...]

  czytaj więcej…

Powstanie styczniowe

Powstanie 1863-1864 było najdłużej trwającym zrywem niepodległościowym w epoce porozbiorowej. Do walki wciągnęło wszystkie warstwy społeczeństwa, odcisnęło się silnie na ówczesnych stosunkach międzynarodowych, a wreszcie spowodowało ogromny przełom społeczny i ideowy w dziejach narodowych, co wywarło decydujący wpływ na rozwój nowoczesnego społeczeństwa polskiego. Osłabienie Rosji po klęsce w wojnie krymskiej doprowadziło do liberalizacji jej polityki [...]

  czytaj więcej…

Sprawa polska

Wykreślając „ostatecznie i nieodwołalnie” Polskę z mapy politycznej Europy, Rosja, Prusy i Austria pragnęły problem ziem i narodu polskiego sprowadzić do rzędu zagadnień wewnętrznych. Jeśli rozbiór Polski nie został w pełni legitymizowany przez resztę Europy, to stało się to dzięki wpływowi polskich dążeń niepodległościowych na stosunki międzynarodowe, tak przez zbrojne powstania, jak naciski na różne [...]

  czytaj więcej…

Rusyfikacja

Działania zmierzające do narzucenia rosyjskiej kultury i świadomości narodowej mieszkańcom krajów poddanych władzy Rosji carskiej (w XX wieku także Rosji komunistycznej); również spontaniczne przyjmowanie języka i kultury rosyjskiej przez osoby asymilujące się w obcym otoczeniu (por. germanizacja). Polityka rusyfikacji obejmowała m. in. likwidację nierosyjskich instytucji oświatowych i kulturalnych (stowarzyszeń społecznych, teatrów, wydawnictw, bibliotek, muzeów i [...]

  czytaj więcej…